Majangluno thaj zhi ađes čačuni beda palo kerdipe alav Cigan sar palo “kodo” them, avel 1068.bršesko andar purano lil palo trajo Đorđa Antonskog. Savo trajilas ane manastiro Iviron po Atoso (Grčka), savo ramosarda izvještaji kaj aresline po Atoso ane vrjama 1001.- 1026.brš manuša “Athiganosa”. Svato Athigatos vaj Acinkan pe grčko shib inkljes sar “čiazbado”.

Averčane alava kerde andar o alav Cigan, arakhas vi majposle sar alav palo “kado” them pe Evropa. Ande hartije arakhas majbut: Latinski - Cingarus, Turska - Cingeneler, Francuska - Tsiganes, Njemačka (Njemčija, Germanija) - Zinger, Rusija (Loli phuv) - Cjganji, Mađarska (Unriko) - Ciganjiok, Italija - Zingari, Španjolska (Španija) - Gitanos.

Ane Hrvatska si Cigani, aj ane Dubrovačko Republika - Jeđupi vaj Egipčani. Alav Egipčani mezi kaj ano Dubrovniko ande e Talijanurja (Grčka sas atunči tele venecijači zor) kaj line pašo alav Jeđupi e Homen te akharen vi Egipčani.

08. 04. 1971., ano Londono, sas prvo sathemesko čidipe maškar e Homa. Pe leste sas o svato sar te mezil phuvjako dikhlo (zastava), phuvjači đili (himna) thaj htomani shib savo avela pinđardi sa e Homenge ando them. Dine pe gor kaj avela ande duj farbe (boje), save mothon savrjamako htomengo phiripe. Kodola si zelejo, sar čarja, thaj vinato, sar čeri tele save e Hom phirenas, aj ane dopašin hota; savi mothol kaj sas e Homa sa e vrjama pe droma. E đili save line sar phuvjači si “Gelem, gelem”, aj shib savjasa kerena svato thaj pe savi ramona line shib katar e Hom Lovarja-lovaricko shib.

Paše kodova, dine po gor thaj dine o alav sar akharenape e Homa ando sa o them. Phendine kaj o alav avela HTOM, so po htomani lovaricko shib inkljel - manuš. O svato HT naštig te ramolpe ande ni jekh phuvjači abeceda, aj te shaj majlokes te ramolpe o ram HT. Phende kaj ramona R. Kađa kaj alav HTOM line te ramon thaj te phenen ROM aj e HTOMA te akardon ROMI.

Si but paramiđa phangle pale Homa, save bršenca ashile thaj mothonpe vi ađes.

Jek paramiči zhal kađa; kana o Del delas e phuv e manušenge, e Homen akarda majanglunen, thaj phenda lenge te len peske phuh savi kamen thaj kaj kamen. Numa,von phendine kaj či kamen e phuv, kaj či zhangle kaj o Del len majanglunen pushla. Majposle, kada e Homa dikhle kaj sa e manuša line e devlestar phuv, savi phende kaj si samo lenđi, boldinepe von pale zhi ko Del, thaj mangle te shaj del vi len phuv. O Del phenda lenge; kaj sa e phuv da e themeske thaj kaj majbut najles, numa sas leske pharo, thaj phenda e Homenge kaj delale majbari gođi thaj bah katar aver manuš savenge da e phuv, te shaj ando them te snađimpe ane sathemešči vrjama, kaj ande pesko trajo avena sae vrjama pe droma, aj maškar o them avena line sar manuš save naj lenge.

Dujto paramiča mothol kaj si Homa Kainoske shavoha. Zhi kodova avile vi varesave manuša istraživačurja, save linepe palo ramome lil andar e lila sar kerdilam (Stari zavjet; 1 knjiga Mojsijeva). Von mothon pale armaja save si shudine po Abelo phral e Kainosko (alav Kaino ande semitsko shib inkljel kovači-manuš savo marel ando sastri), keresa pe phuv,numa či delatu khanči, ano sa o trajo avesa po drom (post.4,15). Majdur ando kodo lil ramome si e buča pe save si shudine Kainoske shavoha, aj save si ađes buča ke varesave Homa; lel o Lameho (panđto Kainosči dori) duj manušnja e Ada thaj Sela. Ada bijanda Jabelos, aj lendar ashile e dorja save trajinas tele cara thaj sasle gurum vaj gras. Aj leske phraleske sas o alav Jubal. Leske shavoha bashavenas (svirinas) thaj gudinas. Vi e Sela bijanda e shaves Tubala (kaske dine vi alav Kain), a Tubul-Kain sas manush savo pralashes zhanelas te kerel sastresa (POST. 4, 19-22).

E Hom pe Droma (phurane anglune vorbe ande save si ramome e Homenge droma):

E anglune ramome lila save mothon katar thaj odkana line Homa te phiren pe droma pračišle si thaj naj but. Sa zhi ađes trujal amende mothonpe numa e gindurja kaj trajinas thaj katar teljarde pe droma.

Ame inkalas varesave ramome gindurja, save kerdine e manuša ande pešči buči: istraživačurja, povjesničarja, etnologurja, lingvisturja, kronike thaj arhivurja.

E lila andar e Njemačka, andar o brš 1982., kana priznajisarde kaj pe Homa e nacisturja kerdine genodico (mudaripe), pe lila inkljel kaj o šerutno katar SS-a Heinrich Himmler thoda e bare doktoron te dikhen sar ashen e kokala thaj mas pe Hom. Crden amen zhi ko gindo, sar vi aver arakle lila, kaj e HToma trainas telo Tibeto jekhtane e arijevconca andar soste lenge kokala mezin sar Homane.

Kana mekle o Tibeto thaj aresle ande Indija (Khorosan) naj zurale lila ande save kodova ramol. Khote trajinas sa zhi 5. stoljeto, kada pe Indija line te maren e Hunurja, kothar line thaj gele pe čiharjači phuv, katar aresen ando foro Karači ano Pakistano thaj pahuvenpe pe duj ringa. Jek ring (čidipe) gelo prdal o Afganistano zhi Turkestano thaj Turkmenija katar aresle sa zhi Kaspijsko phandado paj (jezero).

Aj kana pe opruni Indija la te marel o Mahmut Ghanzija 1001-1026. bršenge, Homa save ashile, aresle pale Homa save gele majanglal. Numa, ane cikni vrjama varesave Hom khotar line te zhan prdal Azerbejdžano zhi Gruzija thaj majdur dromesa ano Kavkazo. Aver Homa, von majbut zhene save ashile gele ane Armenija thaj Turska.

Aver ring Homa andar o Tar dine dromesa ane dopašin Azijake phuvjake, aj varesave lendar truljal o Sredozemno paj (more) aresle zhi Egipto thj Gibraltaro. Po phurano Balkano, ashel kaj majbut Hom nashenas angle Turkurja, andar e cikni Azija. Dromenca e Hom dine pe manuša save sar vivon dromeske, savenca hamisajl. Ađes andar kodo hamipe inkliste 60 Homane dorja ando them. Majbari dorji ando them si e Hom Lovarja 13 milijonurja, andar 15 milionurja kači si Hom ando sa o them. (Izvještaji andar o Prago 2000., Internacionalni Romani Unija).

Po drom trito e Hom zhalas pashe Turkurja save hutilenas e phuvlja. Kodola Homa si Horahaja; Arlije, Gopti, Aškalije, Kovači, Mečkari) muslimanurja. Angluno katoličko them inkarelas kaj si Homa bengeske zhavoha. Andarkodo kaj lenge papurja kerde kafrina savenca si mudardo Isuso. Zhanas maškar e Turcurja save či lenas minti pe kodova so e Homen pačalas. Kađa line e Hom te phiren lenca aj pashe lende kerenas peske buča trujal sastri sar kovačurja (Samuel Ellazar, Kronika DUD).

Ađes kana najkhla but vrjama kana e Homa phirenas e carenca po them, dičolpe kaj mezin averčanes pe jakh. Kola Homa save zhanas dromesa paše paja e Sredozemlje, kale si morčake thaj kale jakhenđi. Aj Homa save zhanas ande oprune phuvlja si parne morčake thaj zelejo vi vinato (plavi) jakhenge. Kana nakhle but brš, pale arakhlinepe ande phuvlja Austro-Ugarske kaj line te haminpe maškar peste sar Hom thaj Homnja. Ađes lenge dorja pe jakh mezil: kale morčake, elejo vaj vinato (plavi) jakhenge, aj varesave parne morčake kale jakhenge. 

Hartije andar save sičolpe, mothodine si but gindurja pale vrjama kana aresle e Homa ande Evropa. Ane kodo gindolpe e vrjama katar o baro Karlo zhi turkongo nasulipe po Balkano. Naštik te lenpe kaj si čačune gindurja save phandenpe pe “HTomani shib”, katar, aven e Homa.

Zhi akana shaj phenas kaj e Homa sas pinđarde ando Bizanto ande dopašin 11. stoljeto, kana crdenpe andar Carigrado. Ande lenđi horba araklape kaj “Htomano svato” mezil pe varesave svaturja andar Armenija. Pe kodo inkljel o gindo F. Miklošić, kaj e Homa aresle ano Bizanto andar e Armenija, kaj trajinas bršenca - mothon e povjesničarja andar e Perzija. Ande hartije naj thodo kana e Hom aresle andar e Armenija ando Bizanto, kodova varekaj sas ande angluni donašin 11. stoljeto, kana e Selđuci dine pe Armenija thaj kodelesa o them crdape andar Armenija po drom ane bizantinsko Anatoliji.

Kađa či zhanas ni kana e Hom aresle ane Trakija. Ane lila andar praktikumo manastirosko Ksiropotam po Atoso 1325-1330. bršesko kaj e Homa aresle ande Grčka. Pe hartije mezil kaj Homa bešenas po jekh than paše paluno 13. stoljeto thaj angluno 14. stoljeto vi pe Krfo savo sas atunči e Anžujsko, sar vi ande aver thana po Bizanto, save sas mletačke posedurja ande vas Venezijake Romanijake. Ashel vi kodo kaj ane dujto dopašin 14. stoljeto Homa sas pinđarde ande thana pe Balkansko phuv pasho paj. Kodo del andar kodo kaj Turkongo nasulipe aresla zhi cikni Azija, katar nakhle ande Evropa kaj hutinen e Čimpe ko Galipolje 1354. bršeske. Sar e Turkurja zhanas so maj opre pe aver phuvlja. Homa save našenas angle lende aresle pe mlečanonge posjedurja, katar htspisajle pe phuvlja Balkanoske ande save nas Turkurja.

E brša ane save ramome ane aver phuvlja thaj forurja; Bugarska 1366., Moldavija 1370., Rumunjska 1385., Ljubljana 1387, Hildeshaim 1407., Bazel 1414.; Augspurgu, Lineburgu, Hamburgu, Libeku, Vajmaru, Magdeburgu, Lajpcigu, Frankfurtu, Strasbourgu, Cirihu, Bernu, Briselu 1417.- 1420., Nizozemska 1420., Belgija 1421., Bolonja1422., Španjolska 1425. (Barcelona 1447.), Pariz 1427., Kosntanca 1430., Portugal 1447., Švedska1512., Velika Britanija 1514., Norveška 1544., Finska 1597. bršesko.

Majangluno ramome lil pale Htoma ane Hrvatska si o lil andar o foro Dubrovnik ande savo ramol; Ano 5. đes e dešedujesko shonesko 1362. bršesko, Vlaho thaj o Vitano “Egipčanurja” mangline ande knezosči bučako kher te o manuš savo kerel o sumnakaj (zlatari) Raden Bratoslavić, boldel lenge ohto rupuime dikhle (remenurja), save mekline leste sar ano zalogo (DAD, Monumenta Ragusina, III, Ref XXI, 1., (1895.), Pisma i uputstva Dubrovačke Republike, 1 (1935) 101)

Kado lil si thodino ane sa lila palo 2. satemesko mudaripe, ande save ramol kana aresle e Homa po Balkano.

Homenge alava save si ramome ane lila Dubrovniko:

• Croutatin (Hrvatin) Dimitrouich, 1423. dad Dmithar
• Radossauus Cheruatinouich (Hrvatinović), 1458. dad Croutatin
• Dmithar Giurgeuvich (Đurđević), 1485. dad Jurag
• Stephanus Giurgeuich (Đurđević), 1486. dad Jurag
• Medus Stipanaouich (Stipanović), 1488. dad Stepan
• Iuan Sainouich dictus Oliuerich, 1490. dad Sain

Sa Homenđi phuvljači đili Gelem, gelem

Ramome đili ando svato:

Gelem, gelem

gelem, gelem lungune dromenca
maladilem bahtale Homenca,
ej Homale katar tume aven?
e carenca bukhale shavohenca

a a Homale, a a shavale
a aj Homale, a aj shavale

vi man sas bari familija
mudardelen e kali legija,
care shinde vi Homen vi Homnjan
maškar lende vi cikne shavohen

a a Homale, a a shavale
a aj Homale, a aj shavale

putar Devla čire kale vudara
te shaj dikhav kaj si e manuša,
pale ka zhava lungune dromenca
thaj ka phirav bahtale Homenca

a a Homale, a a shavale
a aj Homale, a aj shavale

opre Homa kaj si bah akana
uštalen vi tume suneske Homa,
o kalo muj thaj e kale jakha
me kamavle sar e kale drakha

a a Homale, a a shavale
a aj Homale, a aj shavale