O projekto thaj buči ando Homano Centro Kulturako thaj sičipesko phanglo si pe projekturja e Homane Čidipesko vi pe projekturja kathar o Homengo Vijeće ande foro Bjelovari save vi si kode save kerde o Centro.

O projekto kerdo kađa - te ažutilpe e Homenge te pe jekh than len sa informacije sar vi ažutipe sar te majlokes den zhi ramome krisa palo pesko sastipe, školako sičipe, socijala, buči sar vi zhikaj ažutipe te trubul ande familija, phangli palo maripe, pipe, cipipe sar vi sa aver.

Amare projekturja si phangle vi pale kodo tena či bistrelpe sar vi te arakhelpe e shib, adeturja thaj kultura e Homenđi, numa vi kodo te shaj te majlokes den ando rajkano trajo, ande savo si te nakhen lokes thaj pačivales. Kamas te ažutis terne shavohenge save boldinepe te trajin rajkanes, save zhan te sičon maškar e rakhloha-tena či bistren o trajo peske papongo, aj kola save či arakhlepe maškar e rajkano trajo te ažutisle te vivon len thaj trajin pe kris savi dele e phuv thaj Evropa ande savi trajin sar Homa.

Ande amare projekturja si te crdas e rajen andar e phuvjake ministarstvurja, birovuja, politika, kultura, puranipe sa kodova te shaj so majlashes thaj majvorta te ažutis e Homenge ande lenge bilashipa.

O projekto thaj buči ando Homano centro ažutimasko, sičipesko thaj kulturako ande Hrvatska - Lovari (Homano/Romano centro) phanglo si pe projekturja e Homane Čidipesko vi pe projekturja kathar e Homengo Vijeće ande foro Bjelovari save vi si kode save kerde o Centro Numa sa zhi akana thaj sa kola neve projekturja thaj programurja si phangle palo “Nacionalno programo pale Homa ande Republika Hrvatska” sar vi palo akcijsko plano savo ramosarda vi e Republika Hrvatska “Deš brš pale Homa 2005. - 2015. brš”.

O projekto kerdo kađa te ažutilpe e Homange te pe jekh than len sa informacije sar vi ažutipe sar te majlokes den zhi ramome krisa palo pesko sastipe, školako sičipe, socijala, buči sar vi zhikaj ažutipe te trubul ande familija, phangli palo maripe, pipe, cipipe sar vi sa aver.

Buča save kerdam thaj save gindis majdur te keras:

• e Homenge thaj gajzhe ane Hrvatska thaj ane lumja sikavas Homani kultura; prdal o khelipe, điladipe, bašadipe
• lila save ramos phangle za Homa pe homani thaj gajzhikane šibja
• inkaras e Homane đesa, homane slave pe save sikavas Homano urjadipe thaj keras vi purano Homane habe, sikavas e kuća, stača vi tahtaja andar save e Hom hanas thaj penas
• te čidas sa homane čidipa andar amari regija tele jek cara te jakhtane keras e bare projekturja
• te crdas o pilot projekto te das buči e Homenge, aver svatosa phendo te parnjavas e Homane buča save keren po kalo (čiden o sastri, hartije, bičinen e grasten, gurum, phabaj...)
• te putras ando Centro e cara kaj garuvasa e našaden thaj marden shavohen thaj Homjan
• te čidas e love te šaj te činas o kher ande savo bešel o Centro sosa andar akana 120 m2 buhljavolas pe 400 m2

Gindis kaj si amare projekturja pačivale thaj pale kodo akharastume te aven zhi amende te las te somajsigo jekh avren te ažutis sosa jekhtane dasa ando lashipe thaj kerasamenge shukar trajo sar Homa maškar e raja, ame Homa save samas sa themešči vrjama shudine dur kathar rajkano trajo.

Pale sa pushipe akharen pe sirma (telefono) vaj ramon amenge.

SA VRJAMAKO HOMENGO LOVARENGO PURANO-DOKUMENTARNO SIKADIPE PALO PURANIPE THAJ ADETUJA KATAR MAJPURANE HRVATSKAKE HOMA - LOVARI - pe trin shibja

Bršesko 2002. lam zor e Foreske muzejostar te shaj putras sa e vrjamako purano-sikadipe vi dino amenge ažutipe sikade manušengo te shaj putras. Numa sa zhi dujto shonesko 2004. brš., amaro projekto si htačardo sar pačivalo. Majbut das amen zor Ministarstvo kulturako te putras sa vrjamako purano-sikadipe. Dine amenge zalogica love andar love kači manglam, sosa areslam te astaras majzaloga so shaj arakhasas te pheras građa (lila). Majbut si kodo purane hartije, ginduja sičarde rajenge, sikadipe kultura Homenđi thaj običajurja (adeto, načinurja) save e Homa ramonas pe shib peske shavohenge.

Ramome si kodo ane “Lilengo-puranimasko sikadipe Homengo Lovarengo” save thodam te dičolpe ande care Centroske. Kodolesa kamas e themeske sikavas kodo zhi soste inkarenas e Homa Lovarja ane anglune vrjame, aj kode bučasa las vi minti pe amaro puranine tena či htasarelpe thaj bistrelpe.

O Savrjamako sikadipe shaj dikhelpe ane đesa katar e luja zhi paraštuj maškar 17:00 zhi 20:00 časurja, vaj ande aver đesa thaj vrjama numa musa te akharen majanglal pe sirma telefonošči: +385 (0)43 225 136.

Sikadipe (izložba) ane kotora mothol kathar e vrjama kana line e Homa te zhan pe droma sa zhi lengo than ande savo si ađes pe phuv Hrvatskako. E kotora si dine:

• Puranipe pale čačune hrvatskake Homa-Lovari
• Homa Lovarja pe droma andar o Dubrovniko pe sasti Hrvatska
• Homengo mudaripe thaj naslilipe ande Hrvatska
• Homane buča (buča pinđarde pale Homa Lovarja)
• Adeto (Običaljuja) ande familija, ane so pačanas e Homa

Ano 5. đes e dešedujesko shonesko 1362. bršesko, Vlaho thaj o Vitano “Egipčanurja” mangline ande knezosči bučako kher te o manuš savo kerel o sumnakaj (zlatari) Raden Bratoslavić, boldel lenge ohto rupuime dikhle (remenurja), save mekline leste sar ano zalogo(DAD, Monumenta Ragusina, III, Ref XXI, 1., (1895), Pisma i uputstva Dubrovačke Republike,1(1935)101).

E Homa ande Dubrovačko Republika či trajinas ane dar, khonik ni či thradelasle niči thonas pe lende varesoske doša. Ando 15. stoljeto e Dubrovačko vlada či da ni jekh kris (zakono) savi sas pale Homa. Pesko barvalipesa trajinas maškar e barvale thaj čohe, so sikaven lenge alava sar vi lila e bučake. O zhungalipe maškar peste thaj holi e Homa ando Dubrovniko denas avri kađa kaj marenaspe, kušenaspe, thonas muj maškar peste, a kodo so si vi ramome ande lila.

Kaseve buča kerenas vi aver manuša ande kodi vrjama. Ano Dubrovniko trajo Homengo zhalas, thaj mezilas sar o trajo vi aver manušengo ando Dubrovniko lenge slojosko. Von sas ane foroske buča kači paše kiči sas barvale, aj buča save kherenas sas khodola so mangelas lendar e vlada ando Dubrovniko. Maškar e Homa thaj Dubrovčanurja nas nisošči holi numa ažutipe so naj niti ađes ande kaja vrjama. Kaj sas lashipe maškar lende dičolpe pe kodova kaj nas ni jekh ulica niči kvarto ande savo trajinas samo e Homa.

HTOMA LOVARJA PE DROMA ANDAR DUBROVNIKO PE HRVATSKA, THAJ LENGO ARESLIPE ANDE THAN BJELOVARSKO-BILOGORSKO ŽUPANIJA (VAREKANA SLAVONIJA, BJELOVARSKO-KRIŽEVAČKA ŽUPANIJA, PHIRIPE, DOKUMENTURJA, LENGE ALAVA)

Sar godi lelpe e Homa Lovarja tržinas ano Dubrovniko thaj trujal leste, paše vaj majdur inkljel Homa si ande trgovina sa vrjama. E trgovina si kodo savo crda Homen te inkljen andar Dubrovniko thaj te len trajin ande aver thana pe Hrvatska. Majbut aviletar ande atunči “Slavonija” savi 1743. brš bhanglave aver kotoronca ande Hrvatska. Hom Lovarja kađa aresle zhi bare forurja Varaždino thaj Zagrebo. Ane lila kaj Homa trajinas ande “Slavonija” arakhas ano izvještaji 1698. zhi 1702.brš.

O Varaždino ane vrjama kathar 1756. zhi 1776. brš sherutno foro ane Hrvatska. Atunči 1776. brš inklista bari jag, ande savo phabilo o foro thaj Varaždino htasarda pešči zor sar sherutno foro. Aj Homa posle kodova nakhle andar Varaždino te trajin pe thana ande save trajinas majanglal Homa Lovarja. Ađes si kodo Bilogora, Moslavina thaj Podravina. Khate Homen crdelas thaj ashada than savo sas barvalo grastenca thaj gurimenca (stokasa). E Hom Lovarja bršenca tržinas kodelesa, numa majbut grastenca, aj sar trgovcuja pinđarde vi ađes.

Ande lila “Conscripto Zingarorum” andar 1781. brš, ande sa žuapnije Slavonijake sas ramome 1326 Htoma, aj ande vojna krajna ramome 1982 Homa (Vukanović Tatomir, Romi (Cigani) u Jugoslaviji 4). Pinđarde si vi krisa Marijake Terezijake thaj Josiposke II: “kaj si te vortole trajo HTomengo”. Nais kodeleske Homa line te bešen pe jekh than, kaj line te trajin sar aver manuša. Kasave krisa sas pe zor zhi 1783. brš. Atunči bistardela kana inklista nevi kris 06. 07. 1871. brš kana mudardili vojna uprava “kraljevskim rješenjem”, thaj kerdili “forošči uprava” pe save mekline Homen te trajin “sar kaj phenel lenge lengo rat”. Kodova sas majbut ande phuvjake thaj kašteske khera, zaloga majdur gavestar thaj forostar, sar trgovcurja grastenca, sviračurja aj vi grastane čorimasa.

E Homa Lovarja trajinas trujal općine kaj inkarenaspe bare grastane forurja: Kapela, Veliki Grđevac, Pitomača, Severin, Ivanić-Kloštar, Novigrad, Virje, Ivanska, Sokolovac thaj Popovača, kodo dičolpe ande lil katar 15. 02. 1886.brš kana kraljevsko vlada ando bjelovarsko kotari da kris: “musa te kerelpe selekcija grastenđi kaj si prabut gras ando Severinsko thaj Kapelsko općina” - izvještaji županijake Bjelovarske-križevačko ande 1887.brš.

Kana line te aresen Homa Lovarja thaj Kilderaša andar Ugarska ando kotari Koprivnica, thaj ano kotari Đurđevco, but ande općine Pitomača, Novigrad thaj Virje, line te hamimpe Homenca save khote trajinas majanglal. Kodova ramome ande lila Matična knjiga župe Pitomače 1768-1857. brš, aj 1904. brš ande lila ramome pašo alav e Homengo vi “domaći Cigan”.

Pe jak dičolaspe kaj Homa save aresle andar Ugarska sas parne morčake thaj zeleji, plave (vinate) jakhenge so sa sar averčanes kathar Homa Lovarja save sas khate bršenca (Matične knjige rođenih, vjenčanih i umrlih župe Pitomača). Ande lila save ramompe e bijande(knjiga rođenih) katar 1767.-1814. brš (Matične knige župe Pitomače).

Sar kaj ashel ande lila, 1909. brš ane Mađarska pale inklista kris ande savi sas musa e Homen te žigujin. Te našen angle kodoja kris varesave Hom line thaj našle ane Hrvatska. Kodola Homa sas Homa Kinderašuja alavenca: Goman, Lakatoš thaj Homa Bajaša alavenca Horvat thaj Bogdan. Aresle Hom line thaj thodepe te trajin paše čačune hrvatskake Homa-Lovarja, thaj paše Homa save aresle angle lende andar Mađarska thaj Srbija. Pe kodova kana aresle neve dorja Homane ande Hrvatska, save nas jekh kultura, vjera aj niti jekh Homani shib, majaverčani shib sas Bajašen save keren svato purano rumunjsko svato, dijalekto ljimbo d bajaš-shib andar e purani Dacija, phares sas te đinenpe sa Hom ande Hrvatska so dičolpe vi ane lila “Statistički godišnjak Kraljevine Hrvatske i Slavonije za razdoblje 1906-1910”. Kađa andar e lila naštig te das po agor ande savo slojo trajinas e Homa, niči shaj zhanas sar inkarenas zhi lende, šajte sas thodine tele “sa aver” (ostali) vaj “či pinđarde”.

Majpaše las đindipe andar lila 31. 03. 1931.brš, Kraljevine Jugoslavije, đindipe savo kerdo pe vjera, thaj pe dači shib (materinji jezik). Pe leste 64.909 manuša phendine kaj si lenđi shib “ciganski” - htomani. Majpačivalo lil si andar Godišnjak banske vlasti Banovine Hrvatske katar 16. 08. 1940. brš, kaj htomanes kerel svato 14.879 - 0,37% manuš.

Andar kado šaj crdas avri gindo kaj paše čačune hrvatskake Homa-Lovarja thaj Hom save aresle ane Hrvatska, kaj lenge savohenge zhanas po vas them (raja, gajzhe), sar vi krisa (zakonurja) aj majbut o than thaj buči save kerenas ane kodi vrjama. Kodova savohen delas zor te kadi phuv inkaren sar pešči phuv savi si kerdi lenge ande savi khonik či majbut tradelale thaj ande savi ashena zhikaj si o them thaj lumlja. 

Čačes, vi trajinas vorta thaj ando lashipe sa zhikaj dešudujto shon 1939., kana e Njemačka anda kris (zakonska odredba) “pe ring katar dar e Htomendar”. E krisa save da avri e Njemačka ano 1939. brš nas samo po vas e sherutnonge ande Njemačka, numa zhi lende inkarenas vi e šingale ande phuvja save sas phangle jekh thane lenca ando Trito Reicho, pe kodo inkljel kaj vi varekana e Hrvatska savi akhardolas Nezavisna Država Hrvatska NDH. Ano 30. đes štarte shonesko 1941. brš panglo pale kodi kris kerdilo “Rasno političko povjerenstvo” savo anelas krisa ande sa “dvojbeni slučajevima rasne pripadnosti” (te dikhelpe ko si Homa aj ko naj Hom).

So sa kerenas thaj sar mudarenas e Homen, naštik te hađarel ađes sasti manušešči gođi, aj naj ni pra sasto te ramolpe, majbut ande pačiv sa e themeske save sas ano logori, aj kaj mudarele numa pale kodova kaj sas “Homa krščanurja”.

Kana nakla o mudaripe, araklinepe e lila save ramosardine e nacistoske istraživačurja, aj save sikaven pe medecinsko thaj antropološko, kaj e Homa majpaše mezin arijevconge. Katar kodola lila inkljel gata gindo kaj o majbaro nacisto “firer” naštig nisar te del pe agor kodelesa kaj mezin majpaše e Homenge save sas leske majkhandini rasa, savi sas ando sasto them so vov kamelas te avel, thaj palo kodova kamelas tena či majbut trajin po them.

Kana inklista kasavi kris ande Bosna thaj Hercegovina vazda e horahajan pe punhe. Von vazdile te ažutin peske Homen save sas horahaja (muslimanurja), kađa kaj kerde čidipe 26. thaj 27. 07. 1941. brš ano Sarajevo, pe save sas akademcurja, manuša save zhanen purani vrjama (povjesničari), rektori horahajake školake thaj o kustoso themeske muzejosko. Von line thaj ramosarde baro lil ande savso sas kaj e Homa Horahaja sile Homane dorja numa hamisajle lenge manušenca, thaj kađa kerdile vi von manuš save či mezin pe Hom thaj save majbut naj Homa (D. Lukač, Ustanak u bosanskoj krajni, 1976., str.63, HDA, fond ng, Kut.16 broj 1899). Kasavo lil bishalde ando Zagrebo. Zaloga majposle boldape o lil andar o Zagrebo katar o MUP-o (šingale, kal) NDH, ande savo ashel kaj Homa Horahaja(Parne Homa) či trubun te den ande mangli evidencija savi sas kerdi pale Homa savi kherda Nezavisna Država Hrvatska.

O mudaripe e Homengo sas gata zhi ane dujto dopašin 1942. brš. Zhi kodova dam andar o lil ande savo dičolpe kaj o Njemačko oficiri savo bešelas ando Zagrebo ramosarda ando pesko lil (izvještaji) 18.01 1942. brš: “Maškar e HToma ashile zhuvde samo ande Bosna e Homa Horahaja, aj sa aver, save sas katolikurja thaj kaj dine pesko svato palo dr. Maček, mudarde”.

Kodelesa teljarda thaj vi gatosarda e Homengo pushipe ande Nezavisno Država Hrvatska (Narcisa L. Krizman, Genocid nad Romima, 2003., str.41), ande savo si mudardo maškar 22000 - 28000 Homa.

Naisimaske e manušenge savenca sas bršenca lashe, savenca trajinas lasho trajo, kasa sas ande buča, čirvipe, save arakenasle “peske HToma” kana sas majbaro mudardipe, ashile zhuvde varesave Homa. Varesave Homa lovenca thaj galbenca činenas peske trajo katar e domobranurja thaj ustašondar save sas trujal thana ande save trajinas, aj varesave Hom line thaj gele ane partizanurja thaj vi ande domobranurja sar soldaturja, kađa kaj zaloga Hom ashile zhuvde aj kodo majbut ande Bilogora thaj Podravina. Majangluno đindipe e themesko palo sathemesko mudaripe sas 31. đes ando trito shon 1948. brš savo vi sikavel khodova. Ande lila dičolpe kaj ashile zhuvde numa 405 Hom, majbut Homa Lovarja.

Vrjama majposle ande Hrvatska aven te trajin Homa aver dorjake: Khanjarja andar e Srbija thaj Crno Gora, pravoslavno pačimos (1960. brš), Ludarja (majpaše Homenge Bijašenge - kaštune balaje) andar Srbija, pravoslavno pačimos (1960.-1965.brš), Horahaja andar Bosna, Makedonija thaj Kosovo, muslimansko pačimos (Arlije, Aškalije, Gopti, kovačurja, mečkarja, sastri-1970., 1980., 1988., 1993.,1994. brš) thaj e Sinti andar Austrija thaj Italija (1975.god.) katoličko pačimos sar vi Lovarja čačune hrvatskake Homa. Savoha jekhtane sar Homa ande Hrvatska đinen 9463 Hom so inkljel andar o đindipe savo sas 2001. brš.

Homa Lovarja, majanglal, sas pralashe trgovcurja thaj manuš saven sas grasa. Lashes pinđarenas e nasvalipa thaj draba savenca sastivenas e grasten. Pale kodo sas pačivale ande purano vrjama ke sa šerutne soldaturja. Varesave Homane dorja sas phangle trujal aver buča sar kaj sas sastri-kovačurja, kotlarja, vareso e barvale sumnakajesa-sumnakaj, rupuj, antunči muzikasa, khelimasa, drabarimasa, kockasa, aj varesave vi čorimasa.

Pe lila ane save sas činde sa buča save sas bilashe dičolpe kaj si e buča save kerenas e Homa, sa kodova save sas ramome ande Manuovi krisa dino ando lesko zborniko - “Manavadharmašastra” andar o 2.stoljeto ange n.e..E Homa maškar sa kodola đinde buča, line peske buča save zhanas lenge po vas thaj kaj lenca shaj lokes te den zhike love aj vi kaj shaj kerenle dromesa. Sar e Homa sas sa vrjama pe droma kađa sas phangle vi paše e bare soldaturja, save htuninen aver phuvja, thaj lendar vi trajinas: trujal e gras, jagale, shurja, svirinas, đilabenas, khelenas.

E Homa pe jakh mezin but šarejo, ande save maškar sa farbe majbut si loli. Kasavo urjadipe ke Homa si andar angluni vrjama, kana e Homa pačanas kaj o lolipe thradel e jakhale aj crdel bah.

Sar varekana trajinas, kađa vi lenas minti pe peske načinuja ando trajo:

• mangipe, phandipe, zaruke
• Homane svatovurja
• pharipe, khamlipe
• sprovodo, buči trujal o mulo

• pačipe (religija) - shon, jag, kham
• draba anglune themesko, sastimašči magija
• magija, coprije, čohane
• sumnakaj, bah

Kađa si vi pinđardo kaj naj Homano lil sosa e Homa ramon maškar peste, numa varekana e Homa pale peste dromenca mekenas angle khera, droma, raskržlja crtome svaturja so ažučarele ande kodo foro vaj gaj, majbut phanglo pale Homani buči. Jekh andar baro than e Homengo sas e muzika, save ando them numa e Homa pašaven (sviron) pe pesko načino.

Homa Lovarja maškar e Homane dorja si pinđarde pe instrumenturja save si numa pe sirme (žice).